We listen to you

د خیټې باد (یا ګاز/نفخ) عموماً هغه وخت پیدا کېږي کله چې هضم سم نه وي، یا داسې خوراکونه وخوړل شي چې ډېر ګاز تولیدوي. دا یو عام حالت دی او ډېر خلک یې تجربه کوي.

د خیټې باد اساسي علتونه؟
د هوا یا هم د خوراک تېز خوړل یا .خبرې کول د خوراک پر وخت د هوا بلېدل.

د ګاز تولیدونکي خوړو خوړل.
د معدې یا کولمو ستونزې لکه IBS (Irritable Bowel Syndrome).
عدم تحمل د ځینو خوړو لکه لاکتوز (د شیدو موادو عدم تحمل).
د فایبر یا بوس لرونکو خوړو ناڅاپي زیات استعمال.
کمه اوبه څښل یا کم فعالیت (تحرک نه لرل).

هغه خوراکونه چې د خیټې باد پیدا کوي!
لوبیا (پالکۍ، ماش، لوبیا، چنـې، نخود)
کرم (سپین یا شین)، بروکلي، ګلپي
شیدې، مستې، پنیر (په ځانګړي ډول که د لاکتوز حساسیت وي)
سوډا، کولا، انرژي ډرنکس – ګاز لرونکي مشروبات
پیاز، لہسن، چغندر
کچالو، مکئی، سور غنم (ډوډۍ او پاستا)
مصنوعي شکر (لکه سوربیټول، زایلیتول)
چټ فود/ غوړ خواړه

هغه خوراکونه چې د خیټې باد کموي یا بندوي?
زنجبیل (ادرک) – د هضم لپاره ګټور دی او ګاز کموي.
پودینه (نعناع) – طبیعي ضد نفخ دی.
بابونه (Chamomile tea) – د کولمو آرامتیا ته مرسته کوي.
لیموي اوبه – د هضم ښه کولو کې مرسته کوي.
ساده مستې (په خاص ډول پروبایوتیک لرونکي)
کاکړۍ، کاهو، بادرنګ – لږ فایبر لري او ګاز نه جوړوي.
میشتي زیره او د سودا تخم (Ajwain, fennel seeds) – له اوبو سره وخوړل شي.
شین چای یا د زیتون پاڼو چای

نورې ګټورې مشورې?
ورو ورو خوراک کول – ژر مه خورئ.
خوځښت وکړئ – د خوراک وروسته لږ قدم وهل یا تمرین ګټور دی.
ډېر اوبه وڅښئ – د هضم سره مرسته کوي.
د باد زیاتونکي خواړه ورو ورو لږ کړئ نه ناڅاپي.
د معدې مسلکي درمل یا مشوره له ډاکټر واخلئ که مشکل دوامدار وي.

چینجي (worms) یا د کولمو پارازیتونه یو جدي صحي مشکل دی، په ځانګړي ډول په هغو سیمو کې چې د پاکوالي او خوړو hygiene ته ډېر پام نه کېږي. دا چینجي په خیټه (کولمو) کې ژوند کوي او له بدن څخه غذا اخلي، چې انسان ته بېلابېل تکالیف پیدا کوي، لکه د خیټې درد، کمزوري، اشتها کموالی یا زیاتوالی، او حتی د وینې کمښت.

چینجي ولی پیدا کېږي
چینجي عموماً د لاندې لارو انسان ته داخلېږي!

د ناپاکو یا ناپخو خوړو خوړل (ځانګړی غوښه یا ماهي)
د ناپاکو لاسونو له لارې – مخکې له خوراکه لاس نه مینځل
د ککړو اوبو څښل
بې پښو ګرځېدل په ککړه خاوره یا غاړه
د چینجیو تخمونه د هوا یا توکو له لارې کولمو ته تلل (په خاص ډول ماشومانو کې)
د شخصي نظافت نه مراعات – لکه لنډ نه ساتل شوی نوکان، لاسونه نه مینځل وروسته له تشناب څخه

هغه خوراکونه یا شیان چې د چینجیو سبب ګرځي!
ناپخه یا نیم پخه غوښه (د خوګ، غوا، چرګ یا ماهي)
ناپاک سبزي یا مېوې – چې ښه نه وي وینځل شوي
ککړې اوبه – د چینجیو تخمونه لري
شیرینی یا زیات بوره لرونکي مواد – چینجي له خوږو خواړو تغذیه کوي
هغه خواړه چې مچان پرې کښېني
د پخلنځي او ظرفونو ناپاکوالی

څنګه مخه ونیسو چې چینجي پیدا نشي؟
د خوړو برخه!
د خوراک مخکې او وروسته باید لاسونه په صابون سره ووینځل شي.
میوې، سبزي او ټول خام خواړه باید ښه ومینځل شي.
غوښه او ماهي باید ښه پخه شي – خام یا نیم پخه مه خورئ.
د خوړو پر وخت باید ظروف، چاقو او تخته پاکه وي.
اوبه باید جوش شوي یا فلتر شوي وي.

د نظافت برخه!
هر وخت له تشنابه وروسته لاسونه ووینځئ.
نوکان لنډ وساتئ – تر نوکانو لاندې ډېر چینجي تخمونه پیدا کېږي.
ماشومانو ته باید ورزده شي چې لاسونه پاک وساتي.
د بستر، جامو، تولیو، او د ماشوم وسایلو منظم پاکول.
بې بوټو مه ګرځئ په ککړو ځایونو کې.

هغه خواړه یا درمل چې د چینجیو مخنیوی یا علاج کې مرسته کوي؟
کورني طبیعي درمل!
سور هوږه (Raw garlic) – د انټي پارازیت خاصیت لري.
کدو تخمونه (Pumpkin seeds) – طبیعي چینجي وژونکي دي.
زنجبیل (ادرک) – د کولمو د چینجیو ضد عمل لري.
پودینه، زیره، او د سودا تخم – د هضم ښه کولو او ګاز کمولو سره مرسته کوي.

یوه کاشوغه شات + هوږه خالي معده باندې

درمل (د ډاکټر له مشورې سره)!
Albendazole
Mebendazole
Pyrantel pamoate
دا درمل باید یوازې د ډاکټر له مشورې سره وکارول شي، ځکه د چینجیو ډولونه بېلابېل وي.

پرازیت (Parasite) یو خاص نوع ژوی یا ژوندی موجود دی، نه میکروب، چې په بل ژوندی موجود (انسان یا حیوان) کې ژوند کوي او له هغه بدن څخه غذا اخلي. پرازیتونه انسان ته زیان رسوي او بېلابېل ناروغۍ پیدا کوي.

پرازیت څه شی دی؟
پرازیت یو ژوی دی، نه باکتریا یا ویروس.
دا کولی شي په کولمو، وینې، پوست، یا نورو بدن غړو کې ژوند وکړي.
پرازیتونه خپل ژوند د انسان یا حیوان له بدن نه پرمخ بیايي، خو خپله غذایي سیستم نه لري.

پرازیتونه څو ډولونه لري؟
کولمي پرازیتونه (intestinal parasites)!
لکه Ascaris (د چینجیو ډول)
Tapeworms (لکه Taenia)
Hookworms
Giardia (یو نوع میکروسکوپي پرازیت)

وینې پرازیتونه؟
Plasmodium (ملاریا)
Trypanosoma

پوستي یا بهرني پرازیتونه!
سریش/جونه (lice)
خسکې (mites)
چچک/کیچک (ticks, fleas)

پرازیتونه ولی پیدا کېږي؟
د ناپاکو خوړو یا اوبو له امله
د خاورې یا ککړو لاسونو له لارې
د حیواناتو له فضله یا تماس څخه
د مچانو، چچکو، یا بلې حشرې له لارې
د شخصي نظافت نه رعایت کول
د ناپاکو جامو، بسترو، یا توکو استعمال

کوم خوراکونه یا ځایونه ډېر پرازیت لري؟
خواړه!
نیم پخه غوښه یا ماهي
ناپاک سبزي یا مېوې
ککړې اوبه
د مچانو یا کیچکو پرېنځېدلي خواړه
پرانیستي خوړنځي یا سرکاري بازارونه

ځایونه!
بیت‌الخلاء، ککړ تشنابونه
ککړې ځمکې/خاورې
څارویو اصطبلونه
ککړ روغتونونه یا څارویو ذبحه‌خونې
ځایونه چې مچان، چچک یا خځلې وي

څنګه له پرازیتونو ځان وساتو؟
د نظافت لارې!
لاسونه منظم ومینځه – مخکې له خوراکه، او وروسته له تشناب.
نوکان لنډ وساته – تر نوکانو لاندې تخمونه پټ وي.
خام خواړه ښه ووینځه یا پخه یې کړه.
فلتر یا جوش شوي اوبه وڅښئ.
د پخلنځي او ظرفونو پاک ساتل.
بې پښو مه ګرځه – په ککړو ځایونو کې.

د خوړو عادتونه!
له شکوکو سرکاري رستورانونو یا سړک خوا خوراک مه کوه.
شیدې، غوښه، ماهي او هګۍ باید ښه پخې شي.
له حشراتو او مچانو لرې خواړه وساتئ.
د کورنی حیوان فضله باید سمدلاسه پاک شي.

د وجود ساتنه!
منظم استحمام.
پاک کالي او بستر بدلول.
د حیواناتو سره تعامل کې احتیاط کول.

طبیعي پرازیت ضد خواړه؟
هوږه (Garlic) – د پرازیتونو د له منځه وړلو لپاره مشهور.
کدو تخمونه (Pumpkin seeds)
زنجبیل (Ginger)
پودینه، زیره، او د سودا تخم (Ajwain، fennel)
شات + سرکه یا هوږه خالي معده باندې

قبضیت (constipation) یو له ډېرو عامو روغتیایی ستونزو څخه دی، چې ډېر خلک یې له امله ځوریږي. دا هغه حالت دی چې انسان ته د فاضله موادو (ضرورت) کولو ستونزه وي، یا ضرورت سخت، وچه او درنه بڼه ولري، او اکثراً د ورځې یا حتی څو ورځو لپاره ضرورت نه کېږي.

قبض ولی پیدا کېږي؟
قبض عموماً د ژوند طرز، غذا، کم تحرک، یا ځینو درملو له امله پېښیږي. دا لاندې عوامل لري!

کم فایبر لرونکي خوراکونه
کمې اوبه څښل
ناخوځښت یا لږ فزیکي فعالیت
د اړتیا سره سره د حاجت ځنډول
ژور فکری فشار یا تشویش
حامله توب، یا ځینې درمل (لکه آیرن یا درد ضد ګولۍ)
ځینې ناروغۍ (لکه د کولمو سست کار، شکر، یا تاېروید)

هغه خوراکونه چې قبضیت پیدا کوي؟
سپینه ډوډۍ او سپین وریجې
زیات بوره یا خوږ خواړه (کیک، پیسټری، شیرینی)
سوف، پنیر، شیدې (که لاکتوز حساسیت وي)
غوړ او ژور پخې شوې خواړه (فاسټ فود)
غوښه، هګۍ او غیر فایبري خوراکونه
چای، کولا، یا کافین زیات استعمال
کمې میوې او سبزي

هغه خوراکونه چې د قبض مخنیوی کوي؟
فایبر لرونکي خواړه!
سبزيجات: پالک، کچالو، بروکلي، کرم، کاهو
میوې: مڼې، ناک، کیله، الوچه (خوشکه plums/prunes)، انځر، انار
غلې دانې: سره وریجې، جَو، سره ډوډۍ، اوټ میل
لوبیا/چنې: ماش، تور لوبیا، نخود
مغز لرونکي توکي: بادام، اخروټ (په اعتدال سره)

وږې اوبه؟
ورځ کې ۸-۱۰ ګیلاسه اوبه ډېر مهم دي.
کورني درمل؟
زیتون تېل + شات خالي معده
یو ګیلاس ګرمې اوبه + لیمو
ایسفغول (ispaghula husk) له شیدې یا اوبو سره
د انځر شپه له اوبو سره لنده کول، سهار خالي معده خوړل

څه کارونه د قبض مخنیوي لپاره مهم دي؟
منظم فزیکي فعالیت – ورځ کې لږ تر لږه ۳۰ دقیقې قدم وهل
د تشناب نه ځنډول – چې اړتیا احساس شي، ژر تشناب ته تلل
روغتيايي روټین – سهار وختي پاڅېدل او یو منظم مهالویش
ذهني سکون – د فشار کمول، ځکه تشویش هم قبض پیدا کوي
له درملو سره احتیاط – که کوم درمل قبض پیدا کوي، ډاکټر ته مشوره ورکول

که قبض دوامداره شي، څه زیانونه لري؟
بواسیر (پایڅې)
شګوفې یا درز (a**l fissures)
د کولمو التهاب یا زخمونه
د زهرو جمع کېدل په بدن کې
د شکر یا زړه ستونزو زیات خطر
د اشتها کمښت، مغزو ته ستړیا او سستي

پایله؟
قبض د ژوند د ناسم طرز نتیجه ده، خو په اسانه کنټرول کې راتللی شي که:
فایبر لرونکي خواړه وخورو
کافي اوبه وڅښو
منظم فعالیت وکړو
ذهني فشار کم کړو
که ته وغواړې، زه درته ی

زما درد هېڅوک نه ويني!

زما درد هېڅوک نه ويني، خو زما تېروتنې هر څوک شمېري.
زه چې خاموش یم، خلکو ته ګومان کېږي چې خوشاله یم؛ خو څوک نه پوهېږي چې زما سکوت تر چیغو ډېر درد لري.
خلک زما د تندي خندا ته ګوري، نه زما د زړه زخم ته.
د خلکو له نظره زه تل پړ یم، خو له خدای سره زه تل رښتینی یم.

زړه مینه پېژني!

زړه مینه پېژني، خو مغز لاره ورته لټوي.
کله ناکله باید د مغز خاموشې خبرې د زړه له چیغو مخکې واورو.
زړۀ درته وایي څوک خوښ کړه، خو مغز در ته وایي ولې؟

کاشکې زه روبوټ وای!

کاشکې زه روبوټ وای؛ نه به مې احساسات درلودل، نه غم، نه هم درد.
کاش د زړۀ پر ځای یو ماشین وای، چې نه ماتېږي او نه درد احساسوي.
احساسات زما د زړه ښکلا ده، خو همدا احساسات زما د درد لامل هم دي.
زه نه د فولادو یم، نه روبوټ؛ زه یو انسان یم، او درد احساسوم.

د نورو د ګرم ساتلو لپاره!

د نورو د ګرم ساتلو لپاره، ځان مه سوځوه!
هېڅکله خپل ارام د بل د هوس لپاره قربانوه مه، ځکه هغوی ستا درد نه احساسوي."
ته شمعه نه یې چې هر وخت ځان وسوځوې، بل ته رڼا ورکړې.
ځان ته هم ارزښت ورکړه؛ که ته له منځه ولاړې، بل څوک به هم ستا د قربانۍ قدر ونه کړي.

هیڅکله هغه څوک مه هېروه!

هیڅکله هغه څوک مه هېروه چې ستا په کړکېچنو وختونو کې دې مرسته کړې وي.
ریښتینی دوست هغه دی چې په تیارو کې دې لاس نیولی وي، نه یوازې په رڼا کې.
د مرستې لاس هېڅکله مه هېروه، ځکه هماغه لاسونه دې ژوند ژغورلی دی.
هغه څوک چې په ستونزو کې دې ورسره وې، د ژوند تر ټولو قیمتي سرمایه ده.

خپلواکه مطالعه!

خپلواکه مطالعه د زده کړې تر ټولو غوره بڼه ده.
مطالعه هغه ملګری دی چې هر وخت درسره وي، او تل تا پوهه‌مندوي.
زده کړه هغه خزانه ده چې سړی یې یوازې د مطالعې په کیلي پرانستلای شي.
کله چې ته مطالعه کوې، نو ته یوازې کتاب نه لولې، بلکې خپله راتلونکې جوړوې.