Stan Dak

" Алтан цагаригийн там "
1- Бүлгийн 3 ба 4-р хэсэг

Үнэгт хайрхны хойд бэлд, гүн шигүү ойн өчүүхэн цоорхойд нэгэн урц байх аж. Дотроос нь хуурын дуу эгшиглэж, Үйлэн охины гунигтайхан мэгших дуунаас өөр аниргүй.
- Охин минь бүү уйл ! гэхэд хуур татахаа зогсоож өвгөний хажууд сөгдөн суув. -
- Охин минь энэ хос алтан бугуйвчийг ав !
хэзээ ч биеэсээ салгаж үл болно.
Хоёр ертөнцийн туйлд орших
Хосгүй хүчит эрдэнэ билээ
Үхээрийн ертөнцийн хаалгыг хаш
! Үхэгсдийн ертөнцийн үүдийг сахь !
Чамд би мөнх тэнгэрийн сүрийг
Газар дэлхийн хүчийг шингээн өвлүүлье
Хоёр ертөнцийн нууцыг зааглаж яв !
Хорон санаатнаас холуур яв !
Чи минь ухаантай тул хэрхэхийг өөрөө мэд ! гээд хос алтан бугуйвчийг оньсон углуургаар бэхлэн зүүж өгөв. Үйлэнгийн нүдэнд нь ер бусын дөл асаж, өвгөн аавынх нь шивнээ түүний сэтгэлд шингэх шиг болов. Өвгөн хайр дүүрэн харцаар охиноо ширтэж дахин хуур эгшиглүүлэхийг гуйв.
Урцнаас гарах гунигт аялгуу
Уулын цагаан савдагт гашуудал хүргэв
Үнэгт хайрхны эзэн савдагт
Үнэнч үр нь халисаныг дуулгав
Хан хуурын чавхдас сүүлчийн удаа
Харуусал дүүрэн гунгинан дуугарахад
Галын дөл намдаж үнс нь бужигнахад
Харын бөө догшин сахиуст
Догсом удганы амьсгал бүр мөсөн тасарчээ. Тэр мөчөөс эхлэн талын салхи охиныг даган исгэрч, оддын гэрэл илүү тодхон гялалзаж өгдөг болов. Хөгшин аавыгаа өнгөрснөөс хойш хөөрхий охин ихэд зутарчээ. Хөвч тайгад ганцаар өлсөж цангахын эрхэнд өнчирч хоцорсон охин Үнэгт хайрхнаас уруудан энгэр бэлийг нь хөндлөн уруудаж гүн хөвч ойн захад гарав. Өлдөж зутрахын эрхээр өвдөг сөхөрч цааш явах тэнхэлгүй болов. Нүд нь харанх*йлж орчлон ертөнц нүдэнд нь х*йлран эргэх шиг үзэгдээд ухаан балартан уналаа.

Тулганд хийсэн хуурай модны асах чимээ нойрыг нь сэргээж. Хацар өөд нь дулаан илч цохиж, ил тулганы саарал утаа хамар гижигдэхэд Үйлэн сэрэв. Хойморт мод толгой нэрэн суух Хүрлэгэр Чойдон гэгч түүний амийг аварчээ. Тулганы дэргэдээс нэгэн охин босож

- Ааваа тэр сэргэчихлээ гэхэд Чойдон

- Охин минь бүлээн юм амсуул, ус уух тавилантай л охин байждээ гэв. Үйлэн бүлээн хярам ууж жаахан сэргээд

- Би хаана байна ! гэхэд Дулам ихэд найрсгаар

- Чамайг миний аав ойгоос олсон. Аав маань гөрөөчин хүн л дээ. Мөр мөшгөж яваад өөрийг чинь ухаангүй хэвтэж байхад олсон юм. Одоо тайвширдаа унтаад амарчих маргааш өглөө аав маань гэрт чинь хүргэж өгнө гэсэн.

- Надад очих газар. . . гээд Үйлэн үгээ гүйцээлгүй Чойдон тийш харцаараа ямар нэг юм асуух мэт гөлрөхөд

- За охин минь олон үгээр яах вэ ? унтаж амар гэж ихэд аядуухан хэллээ.

" Чойдонгын нууц хүүхэд ирээд хэдэн сар болов. "
" Үгүй ээ хүүхэд нь биш хараалч Догсомын өнчин охин юм гэсэн "
" Эхнэрээ өнгөрөөд удаагүй байхад охин шигээ хүүхэн эхнэр болгожээ "
" Барлаг бараагаа хийлгэж байгаа нэрийдлээр хаяандаа авч, адын гаж хүслээ хангадаг гэдэг шүү "

гэхчлэн түмний дунд олон цуу таржээ. Олны үг ортой гэдэгчлэн эхнэрээсээ хагацаад удаагүй тэрээр Дуламын сиймхийг тааруулж Үйлэнг ноолсоор удаж байгаа нь үнэн ажээ. Хөөрхий охин зугтъя гэж санавч хаана очих, хэнд хүрэхээ мэдэхгүй гацсаар даруй нэг жилийн нүүрийг үзэв. Гэдэс нь үл ялиг томорсныг анзаарсан Чойдон өөрийн охинд хар авхуулахгүй гэсэндээ дурдан бүсээр хүйсийг нь чивчиртэл ороодог байв. Хонь мал дагах үед нь хүний нүд хариулж ирээд

- За муу хормойгоо өшигчсөн гуйлгачин минь, хүн амьтанд ам алдсан байвал чиг ? Хоёр хөлийг чинь тастаад хөсөр хаячхаж чадна шүү ! Наад зулбагасагыг чинь зулбуулах хэрэгтэй гэж хэвлий цээжийг нь хар бяраа дуустал өшигчдөг байв.

Тарчлан тамлуулах бүртээ хүйтэн хөлсөө цувуулж, халуурч хэвтэх нь ихэсжээ. Учрыг үл ойлгох Дуламд ам алдалгүй тэвчсээр. Харин нэг л зүйлийг хоног тутамд гуйдаг болов.

- Дуламаа намайг эндээс явахад туслаач !!! гэх гуйлтад Дулам

- Үгүй ээ чи ! өвдсөн байна шүү дээ ! Битгий дэмий юм ярь гэж эрс эсэргүүцдэг байлаа.

Чойдон ахиж түүнд ойртсонгүй. Харин хэл дуугүйхэн хэрхэн зайлуулах талаараа толгой гашилган явдаг боллоо. Хаврын эхэн сарын тэр нэгэн шөнө хүчтэй салхилж, хар шороо үл ялигхан цастай эрчлэн х*йларч хоносон шөнө Чойдон болон Үйлэн, Дулам гурвуул хоттой хонио бөөгнүүлэн сахиж, үргэсэн хонины зүг буун дуун гаргасаар тэр шөнийг давлаа. Харин Үйлэн салхинд уруудсаныг хэн ч анзаарсангүй. Хүрлэгэр Чойдон дотроо ихэд олзуурхан байв. Дуламын " олоод ирээч " гэх тасралтгүй гуйлт мөн хүн харын ам хэлийг хэрхэн таглахаас зүрхшээж тэр өглөөдөө эрэл зарлав. Тэд үүрийн гялаанаас эхэлж үдшийн цагаан гэгээ тасрах хүртэл хайгаад олсонгүй тул Чойдон цугласан олонд их дуугаар

- Өчигдрийн шуурганаар боохой сүрэглэн эргэж байсан тэд л зуугаад одсоноос зайлахгүй ! Та бүхэн гэр гэртээ харьж ахин осол гарахаас сэрэмжлэгтүн Буянаараа болог дээ ! мани бад мэ хум гэсэн үгээр эрлийг нэг мөр мухарлав.
Дуламын гашуудан уйлахаас залхсан Чойдон уурсаж

- Нүгэл гэм ! Ойд осгож хэвтэхэд нь нэг аварсан бус уу ? Нэгэнтээ хугацаа нь болсон хүн гэж байдаг юм. Энэ удаад арга байсангүй тул араас нь буян үйлд. Бос ! зул өргө гээд дурангаа өвөртлөн гэрээс гарлаа.
Чойдон хад чулуунд хунгарласан цасыг тогтож сайн дурандахдаа

- Муу үхээр одоо ч цасанд булагдаж шороонд дарагдаж үхээ биз ! харин ч сайн зүйл болов. Хорхойтой шүдээ өвчингүй сугалснаас өөрцгүй гэж ихэд олзуурхан бодно.
Байз тэр чинь юу билээ ! гэж баруунтаах довыг даваад ирж буй бараан морьтон руу дурандав.
-Хүн дүүрчихсэн байх чинь ? гайтай муу гичийг олоод ирсэн юм биш биздээ ? Манайхыг чиглээд ирж байхыг бодвол олсноос гарцаагүй ! Түй

гэж хөмсгөө зангидаад гэрлүү оров.

- Одоо яадаг хэрэг үү ? заяа нь харьсан муу хог гэхчлэн бодолхийлж суухад нохойн хуцалдах дуунаар гарсан Дулам :

- Ааваа Үйлэн олджээ ! гэж хашхирав. Байж суух газраа олж ядан байх зуур залуухан эр Үйлэнг тэвэрсээр орж ирэн гэрийн баруунд дэвссэн адсаган дээр хэвтүүлэв.

- Чойдон хар өгөхгүй гэсэндээ алив охин минь шөл бэлд түргэл ! Ээ бурхан сахиус минь олоод ирдэг нь яамайдаа ! хүү минь буянаа нэм. Би мордъё уу ? гэж байлаа гэхчлэн бурав.
Энэ мэтээр хэсэг болж, дулам ч хоол цай хийгээд амжив.

- За ах минь би мордохгүй бол урьд шөнө уруудсан хэдэн адуу маань арилж өгөх нь гэхэд Чойдон:

- Дулам аа миний охин нохойгоо гэв. Тэд гадаалсны дараа ухасхийн босож Үйлэнгийн дэргэд очоод

- Амьсгалж байх шивдээ муу хар үхээр ! Би чамайг босоод ирдэг юм бол өөрийн гараар үгүй хийхээ мэдье ээ ! гээд арга тасран буцаж суув.
Дулам нохойн хүзүүвчнээс барьж зогсонгоо

- Та гэж буян нь дэлгэрсэн хүн хаанаас гараад ирэв ээ ! Тэнгэрээс үү ? Газараас уу ? гэж ихэд сээтэн хаяхад хар хүү

- Би зэргэлдээх хошууны Готов гэх адуучин юмсан. Харин тэнгэрийн од газарт буусныг энд ирж үзэх хувьтай байж дараа дахин уулзахын ерөөл тавья гэхэд Дулам цангинатал инээгээд

- болтугай ! болтугай ! тэр болтол баяртай гэсээр үлдэв. Тэр шөнөдөө Үйлэн багахан тэнхрээд хонов.

- Алив энэ хар шөл амс чи минь үнэхээр ус уух тавилантай юмсанжээ найз минь гэж шөлнөөс халбагадан аманд нь ойртуулахад Үйлэн тохой түшиж өндийгөөд, гал шиг цоргисон догшин харцаар Чойдон тийш хараад тод томруун дуугаар :

Хүрлэгэр Чойдон чиний толгой
Хөсөр олсонд гогдон тасраг
Хөрст газар чамайг түлхэж,
Хүйтэн чулуу цээжинд чинь дараг!
Өндөр тэнгэр гэрчилэг,
Өргөн газар мэдэг,
Өш хонзонгоо автугай,
Өнчин сүнс минь ханатугай!
Цусанд будагдсан гар чинь харлан шатаж,
Цээжинд чинь амьсгал чинь боогдтугай!
Чиний үр сад тасарч,
Чиний нэр газар дээрээс арилтугай!

гэх нь тэр.
Дулам айж сандаран аягатай шөлөө алдаж хойш ухран алхаад
-Үйлэн чи юу хэлнэ вэ ? гээд мэгшин уйлсаар гарч одов.
Үг ч хэлж чадахгүй сөхрөн суух Чойдон дэмий л бүлтэлзэн хархаас хэтэрсэнгүй Үйлэн босож зогсоод :

Хар зайран Догсомын хүч
Хайрт охиндоо шингэсэн билээ
Хэрхэн залахаа би мэдэвч
Хүн сүг чамайг шийтгэж болшгүй нь
Амийг минь нэг аварсаныг тунгааж
Алтан нарыг ахин харуулсаныг санаж
Асарч тойлсон охинийг чинь өрөвдөж
Амь гэтэлгэх үгсээ энэ удаад буцаая !

гэж хэлээд гэрээс гарч одов.
Дуламын аав тэр цагаас хойш ухаан самуурч, ам хэл нь эвлэхээн больж, гар хуруу нь татсан тул бүрэн асаргаанд орж хүрээнд суурьшаад дөрвөн жилийг үджээ.

Үнэгт хайрхнаас эхтэй Амин гол мяралзан урсаж, талын гүнээс сэрчигнэн үлээх зөөлөн салхинд өвсний толгой долгион үүсгэн намирч, газар дэлхий ногоорон дархлагджээ.
Тал нутгийн зэрэглээтэн хөвөлзөх алсаас Үйлэн төрсөн нутагтаа нүүдэлэн ирэв. Түүний хормой хотноос чаргууцалдан зүүгдэх хоёр тэрсхэн хүүхэд хөөцөлдөн тоглосоор.

- Ээж ээ ! аав хаана байгаа юм ? гэж шулганан дугарах хүүгийнхээ духыг үнэрлээд

- Аав нь адуу малаа туугаад араас ирж яваа хүү минь !
- Би л адуугаа туух байсан юм ? гэх цовоо цолгиун хүүгээ өхөөрдөж үнсээд ар тийш саравчлан харав. Нэгэн цагт амийг нь аварсан тэр адуучинтай бүл болжээ. Чойдонгын гэрээс гарч хөвч тайга дахь урцандаа ирсэн байх үед нь алдуул адуугаа эрсээр арга тасарсан Готов Үнэгт хайрхны хөвчид эрдэм чадалтай Догсом гэх бөө бий гэдгийг дуулснаа санаж хайсаар очсонд Үйлэнтэй дахин учирчээ.

Нэгэн өдөр Готов эхнэр хүүхдийн хамт Хүрээнд явах үедээ гуйлга гуйн суух Дуламтай таарав. Готов :

- Үгүй ээ энэ чинь Дулам уу ? гэхэд Үйлэн нэрийг нь сонсмогцоо гүйн очоод

- Дулам аа ! Чи үнэхээр мөн гэж үү ? гэхэд Үйлэнг сая л таньсан Дуламын нүд нулимсаар дүүрч цэлэлзээд аягандаа багтаж ядан асгарав. Үйлэн :

- Алив босдоо. Чи минь ингэж ч явах гэж аав нь сайн уу ? гэхэд

- Аав Аав маань. . . гэхээс цааш хэлж чадсангүй. Тэд явсаар Чойдонгынд ирэв. Тэднийх үгээгүй хоосорч тартагтаа тулсан ядуу айл болсон байлаа. Үйлэн навсайж муудсан овоохойд нь ормогцоо л нулимсаа нууж ядан Дуламыг ихэд өрөвдөв.
Аргал хомоолхон овоолж өрдөөд, тогоо тавьж цас хийж орхиод Дулам сая нэг ам нээв.

- За даа ! бид ч нэг иймэрхүү л байдалтай. . . Аав маань ухаан санаа нь бүр байжээ. Үг хэл ч байхгүй. Хэвтэрт ороод дөрвөн жил болж байна даа гэсэнд Готов, Үйлэн хэн нь ч хариу дуугарсангүй. Үйлэн үнэн голоосоо мэгшиж, нулимсаа хорьж дийлэлгүй суух аж. Зочдод цай аягалан өгөөд

- Би нэг хоол унд зэхье ! гэх Дуламын үг итгэл муутайхан байхыг Готов анзаарч

- Хэрэггүй дээ ! Бид яаруу явна гэв. Үнэн хэрэгтээ хоол хийх өчүүхэн борц үгүй гэдгийг мэдсэндээ тэр. Үйлэн :

- Готов оо хоёр хүүд маань гадаа байсан нялх гөлөгнүүд сонин байх шиг байна лээ ! Чи нэг үзүүлэнүү гэв. Гэрт хоёул үлдсэн даруйд Үйлэн босож Дуламын гарыг атгасанд тэд хэсэг тэврэлдэн уйлав. Үйлэн :

- Найз минь энэ бүгд миний буруу ? Намайг уучлаарай гэхэд Дулам хариу хэлсэнгүй. Үйлэн ч хариу хүлээсэнгүй үргэлжлүүлэн
Энэ хос бугуйвчны нэгийг авдаа. Энэ бол зүгээр нэг алтан бугуйвч биш учир зарж үрж хэрхэвч болохгүй. биеэсээ битгий салгаарай. Хосоороо байх үед нь хэлсэн бүхэн сэтгэлчлэн бүтдэг, харин салангид байхдаа хүсэл биелүүлэх боловч төлөөс нь асар их юм шүү ! зөвхөн хэрэгтэй үедээ л үүнийг ашиглаарай гээд зүүн гарт нь алтан бугуйвчийг зүүж өгөхөд ер бусын гэрэл цацрах шиг болов.

Үйлэнгийн зүүж өгсөн бугуйвчийг шохоорхон бас гялтганан гялалзах өнгөнд нь алмайрч суулаа.
" Төлөөс нь амиар үнэлэгдэх тул зөвхөн хэрэгтэй үедээ ашиглаарай ! "
гэж захисныг нь дахин дахин бодно. Дулам нүдээ аниад хүслээ шивнэв. Шөнөжин нойр нь хулжаад унтаж чадсангүй. Өглөөний шаргал нар тооноор дөнгөж тусмагц өндийж дээлээ нөмгөн өмсөөд гарах гэтэл хоёр баганын дунд байх жижигхэн ширээн дээр ширэн богцтой мөнгөн ембүү байх нь тэр. Түүнийг барьж гараараа жинлэж үзээд нэгийг санав бололтой гэрээс гүйн гарахад хашааных нь буланд саяхан төрсөн жингэр гөлөгнүүдийн хамт бүгд үхсэн байлаа.
Дуламын нүдэнд оч асаж царайнд нь зэвүүтэй инээмсэглэл тодроод ирэв.

Цаг хугацаа хэнийг ч хүлээлгүй урсан оджээ. Газар дэлхий цасаар хучигдаж, цэлмэг хөх тэнгэр тоотойхон үзэгдэх болов.
Хүрээнээс өглөө эртлэн гарсан Готов үд хэвийх үед гэрийн гадна буулаа. Цай сүлэн суух Үйлэн:

- Хүүхдүүдээ аав нь ирэв үү дээ ? гэхэд тэд шаагилдан гэрээс гарав. Хоёул аавдаа тэврүүлэн буцаж орж ирхэд нь

- Үгүй ээ та нар чинь мөн ч нялуун улс шүү ! хоёрхон хоног яваад ирж байхад. Аавыгаа ноолохоо боль ядарч байгаа гэхэд том хүү нь :

- Хоёрхон хонож байхад ядардаг эр хүн гэж хаа байхав ! гэж эрүү өргөн онгирход хэдүүл хэсэг инээлдэв. Үйлэн :

- За явсан ажил төрөл бүтэмжтэй, Хүрээгээр сонин сайхан их л биз !

- Бүтэмжтэй сайн яваад ирлээ хө ! Сонин гэснээс манай Дулам ч бүр гарч өгчээ гэхэд нь Үйлэн ихэд гайхаж

- Юу ?

- Яахавдээ чааваас аль тэнгэр нь харсан юм. Дотор газарын өнгөлөг хувцас, гоёл зүүсгэл орд харш шиг өргөө цагаан гэр гээд л ёстой төрөл арилжжээ гэв.
Үйлэн гүн бодолд автаж нэгийг тунгаана.

- Сайны хажуугаар саар мэдээ гэвэл. Хүрээн дэх хүүхдүүд учир битүүлгээр амь эрсдэх нь ихсэж хошуу ноёнг их л сандаргаад байгаа бололтойдог гэхийг сонсмогц Үйлэнгийн нүд харанх*йлж

- Үгүй ээ ! гэж нэг сулхан дуугараад хөсөр унав. Түүний зүүдэнд Харын догшин сахиуст Догсом бөө бодит мэт залраад
Мунхаг охин минь
Чиний сул дорой сэтгэлээс болж
Чөтгөрийн өлсгөлөн сүнснүүд сэрцгээж
Цаст хайрхан цусанд будагдаж
Цагаан савдаг цангаж байна
Алтан цагаригийг салгасан мөчөөс
Тэнгэрийн багана ганхаж,
Тамын хаалга онгойж,
Хар салхи, өлөгчин чоно
Чиний хойноос архирч байна !
Галыг чинь бөхөөж,
голомтыг чинь самрах нь
Эрийг чинь булааж, эдийг чинь хоослох нь
Үрсээ үлдээе гэж санавал
Үйл ихт Дуламаас дөлж од
Хээр хаягдах хожмын өдөр
Хүүр чинь үүрд илжирч хэвтэнэ
Завсрын ертөнцөд мөнхөд гацаж
Замбуулин чамаас нүүр буруулна

- Ээжээ одоо сэрэлдээ ! өлсөөд байна гэх охиныхоо дуугаар Үйлэн сэрлээ.

- Миний охион бид хаана байна аа ? Аав нь бас ах нь хаана байна ? гэж асуухад

- Юу хаана гэж гэртээ л байна. Ах мөсөнд явсан гэв. - Аав нь хаана байна ?

- Юу ? Бидэнд аав байхгүй шүү ! дээ гэх нь тэр. Айж гайхахын эрхэнд гэрээс гарвал. Амин голын ай сав бахь байдаг янзаараа. Харин буйран дээр нь өрх цагаан өргөө бус навсайж савсаасан бор оромж байлаа. Юу болоод байгааг ойлгож ядан зогсохдоо

- Дуламаас гарцаагүй !!!
гээд өвдөг сөгдөн өвөг эцгээсээ өршөөл гуйж Үнэгт хайрхан зүг сунаж мөргөв.

Их таван хант сийлбэртэй эрээн гэрийн хойморт, дотор газрын сархад хүртэж, урт гаансанд тамхи сорон суух Дулам тачигнатал инээж Готовын хамт ихэд жаргалд ташууран суух ажээ.
Бах таваа ханатал инээж байх үед нь Готов:

- Яасан ? Юу болов чи минь ? гэхэд

- Сайхан байна аа ! сайхан байна гэж царайгаа хувьсхийн өөрчилж дотроо бодов.
" Аавыг маань харааж, амьд хүүр болгон орхиод адаг сүүлд нь намайг үгээгүй гуйлгачин болгосон хар хэлт Үйлэн чамд хариуг чинь барих өдөр ирдэг юм байж ээ ! Хэнд ч хэрэггүй болсон хөсрийн өвгөнийг босгосноос, хайртай залууг чинь авчрахын тулд хөгшин эцгийнхээ амийг тахилд өргөлөө " гээд хуруугаараа алтан бугуйвчаа илбэж,
шуналд автсан нүдээ жартайлган жуумалзав.


1-р Бүлэг ( 4-р Хэсэг )

Өтгөн манан хөвөлзөж, хэн нэгний гаслан уйлах чимээ үл тасрана. Үзэгдэх юмс бүгд хөшигний цаана мэт сүүдэртэж, ил байгаа нэг нь дөхөж очмогц утаа болон замхрах атлаа хэдэн алхмын цаана дахиад л хуралдаж жингүйдэж зогсоно. Цаг бусаар үхэгсэд энд гацаж махан бие нь илжирч дуустал, хэлхээтэй яс нь үйрч хийсэх хүртэл өлсөж цангах, өвдөж шаналахын дээдээр тарчлан зовсоор эцэст нь утаа болон замхраад энэ ертөнцийг гэтэлгэж одох учиртай ажээ.

Үерлэн урсах цусан голын дэргэд Дулам тасарсан толгойгоо нэг гараараа үснээс нь атгаж дүүжлээд, санжгануулан зогсох ажээ. Үйлэн түүний бүх нүглийг нь нэг бүрчлэн тоочиж дуусаад
- Шариланд минь багшралдах түмэн өтний хазалт бүрийг би мэдэрч байна. Арьс мах минь яснаасаа гуужиж үгүй болохыг хором бүхэнд харж бас дуусахыг нь хүлээхэд цаг хугацаа ямар удаан байдаг гэж санана. Чам шиг хүн гэрэлт хорвоод үлдэж жаргах учиргүй тул Үйлийн үрийг чинь эдлүүлэхээр энд авчруулав би.

Гэж хэлээд инээхийг оролдоход эрүү нь гавлаасаа салж арьсан дээрээ дэнжигнэн зүүгдэв. Дуламын тасарсан хохимой хариуд нь :

- Чи нэг зүйлийг дутуу хэллээ найз минь ! Аав минь чамайг хүчирхийлж байсныг би үргэлж мэддэг байсан. Яагаад чамайг явуулах дургүй эсэргүүцдэг байсан бэ ? гэвэл би дахиж аавынхаа гаж хүслийг хангах бай нь болмооргүй байсанд юм шүү дээ ! гэв.

Энэ үгэнд Үйлэн эгдүүцэн хорсож

- Муу шулам !!! гэж тохой хэрийн сунасан амаа ангалзуулан хашгирахад түүний дуу хоолой зуу зуун сүнстэй зэрэг орилох шиг чанга цуурайтав.
Түүнтэй зэрэгцэн Дуламын хохимой хүчтэй савалж, өнгө эгшиггүй саарал хоолойгоор цахиртуулан инээж байлаа.

Үйлэн түүнийг цусан голруу живүүлэх гэж ухас хийх мөчид хонх дамар тачигнаж, дун бүрээ үлээх чимээ хаа нэгтээгээс хадав.
Тун удалгүй лам нарын ном хурах чимээ бүдэгхэн бөглүү сонсогдож эхлээд аажимдаа нэг нэгнээ давах гэсэн шиг улам чангарсаар байв. Орчныг хүрээлсэн өтгөн манан х*й үүсгэж
Их Чойжин сахиус тодрон гарч ирээд Үйлэн, Дулам нарыг х*й салхиндаа хаман аваад сорж эхлэв.

Үнэгт хайрхны хүн тавьдагт Аадар бороо хүчтэй шаагьсан хэвээр. Хүрээлэн суусан лам нэг бүрийн эгц дээр тарнийн үсгүүд гэрэлтэж байх ажээ. Хамба ламтны урд агаарт жингүйдэн байх Их Чойжин сахиус номын хүчээр улам хурдан эргэлдсээр байв. Газар тэнгэрийн заагийг холбож арван гурван салаа аянга нилс хийн буухад аадар бороо огцом зогсов. Тойрч суух лам нар чимээгүй болж гүн бясалгалд орлоо. Түрхэн зуур ноёлсон анир чимээгүйг эвдэн Үнэгт хайрхны оройд азарган чононы уртаар улих дуу ойг цуурайтуулан нүргэлэв. Хамбатан нүдээ нээж харвал тэднийг тойроод гал улаан сүүлтэй, танан цагаан арван гурван чоно сүрэглэн араа соёогоо яралзуулан архирч байв.
Бусад лам нар астралд аялж эргэн тойрноо үл ажив. Хамбатан ганцаар л тэр бүгдийг харж сонсож байлаа.

- Цаг нь болжээ ! хэмээгээд урдаа эргэлдэж байсан Их Чойжин сахиусаа атган хар ямааруу чиглүүлэв.
Амаа ангалзуулан чарлах чөтгөрийн дуу хадаж Үйлэнгийн сүнс утаа адил хөвсөөр ямаанд шингэв. Голын дуугаараа бархирах хар ямаа хуруу хэрийн олсыг тасар татан ойруу чиглээд харайлгав. Чонын сүрэг араас нь хуцалдан дагаж одвой. Хамбатан :

- Бүх зүйл ёсоор болов ! гээд эргэж харвал Бясалгаж байгаа лам нарын дунд Төмөрийн толгой нь нуруулуугаа бүтэн эргэчихсэн өөрлүү нь хараад зогсож байх нь тэр. Нүүрнийх нь бүх судас харлаж төвөлзөөд, хоёр нүд нь цусан улаанаар цоргиж байлаа. Төмөр ад зэтгэрийн хоолойгоор:

- Хамбатан тантай уулзах сан гэж би мөн ч их хичээв гэхэд

- Чи юу вэ ? Муу зэтгэр Төмөрийг яачих нь энэ вэ ? гэж ихэд самгардан асуухад нь ад чөтгөр бүх үе мөчөө эсрэг тийш нь нугалж нохой аятай дөрөв хөллөөд аажуухан гэтнэ.

- Хөгшин ламхай намайг танихгүй байна уу ? Төмөрийн амь анх төрөхдөө л тахил болох байсан юм.

- Дулам Дулам уу ? гэж чичирхийлэн хэлэв.

- Чиний Их Чойжин сахиусанд даатгагдсан Төмөрийг алах гэж бүх насаараа оролдовч үл чадав. Хийдээс урвуулж хар хүн болгох гэж амьдарлаа барсны их харууслыг чи амиараа төлөх учиртай !

- Юу ? Чи үнэхээр амилсан чөтгөр байжээ !

- Би биш Үйлэн чөтгөр бус уу ? гээд цанхиртан инээхэд Хамбатан

- Чи Хүрээний өнчин хүүхдүүдийг бузар тахилдаа өргөж ! хэргийг нь Үйлэнд тохсон уу ?
- Тиймээ тэр сул дорой амьтан хэзээ ч хараал хийж байгаагүй !! Би хүүхдүүдийг алт мөнгөн ембүү олох гэж цусан тамд тахил болгосон билээ.

гэхэд хамбатан лавшруулж

- Чи яаж ? гэхэд

- Харын догшин сахиуст Догсом бөөгийн хүч ихт хос алтан бугуйвчны нэгийг Үйлэн надад надад өгснөөр хэмжээлшгүй их хүчийг би эзэмшив ! гэхэд Хамбатан

- тэр домог үнэн гэж үү ?

- Хос бугуйвчны өрөөсөн л байхад хүссэнээ хүртэж чадах билээ ! Төлөөс нь цус ! хөөрхий нөхөр минь мөнхийн гоо үзэсгэлэн бэлэглээд одсон юм сан. Хэмээгээд адын инээдээр бах таваа ханатал хөхрөв. Тойрон суух лам нарыг сүлжин гэтэх чөтгөрт хандан :

- Харин Төмөрийг яах санаа байв ? гэхэд

- Түүний амиар би мөнх амьдралыг хүсэж байсан ! Гэтэл чиний Чойжин сахиус ихэд гай удлаа. Одоо харин чамайг хөнөөчхөөд Үнэгэн нүдэт булш тоногчоос хоёр бугуйвчаа авах болно. Түүний амийг өргөл болгож мөнх амьдралыг авах болно. Алтан бугуйвчийг хосоор нь эзэмшсэн цагт хэн ч надад саад хийхгүй !

- Түүнийг одоо хэн эзэмшиж байгаа хэрэг вэ ? гэхэд

- Хоёр ертөнцийн хооронд дураар сэлгүүцэж чадах Үнэгэн нүдэт Довчин. Гэхдээ тэр удахгүй үхэх болно. Эхлээд чамайг хорооно гээд Хамбатан өөд нохой адил ноцов.

Гэдрэг зугтахдаа бүдэрсэн Хамбатаны араас Цагаан азарган чоно архирсаар Төмөрийн биеийг бүхэлд нь эзэмшсэн ад зэтгэртэй ноцолдож хормын төдийд хоёр хэсэг болгон тасар татаж орхив.

Хамбатан энэ бүх зүйлд итгэж ядан зогсоход
Сүр хүчит Үнэгт хайрхны савдаг гал улаан сүүлтэй, танан цагаан сүрэг чоно Төмөрийн хуваагдсан цогцсыг тойрон зогсоод гунин гансарч тэнгэр өөд гаслан улив. Сүрэг чонын сүр их дуун Амин голын ай саваар дүүрэн цуурайтаж амьд бүхэнд гашуудалыг түгээв.

Азарган чоно Төмөрийн биесийг нуруундаа дүүрч, сүргээ дагуулан Хайрханы оргил өөд хуцалдан уралдахад Хамбатан тэдний араас сунаж мөргөсөөр хоцорлоо
Астралд аялаж байсан лам нар сэргэж, сульдаж ядарсандаа гулдайн унацгааж зарим нь биесээ түшилцэн байлаа. Бараан үүлс салхинд туугдаж өглөөний шаргал нар алтран гийж бүх дэлхийг гийгүүлэв. Хамбатан :

Та бүгдийн хүчин чармайлт
Түмэн олныг амгалан болгов
Их Чойжин сахиуснаас гэтэлгэж
Үнэгт Хайрхан Төмөр хүүг таалав

Харын бөө догшин Догсомын хүч ихт
Хос цагариган бугуйвчны домог үнэн ажгуу
Хорлолт хүмүүн түүнийг эзэмшиж
Харц олонд аюул дуудав

Хэц хэнгэрээн дэлдэж
Хурал номоо хөгжөөгтүн
Үхэгсдийн ертөнцийн элч болсон
Үнэгэн нүдтийг номхтгохтун !!!

- Төгсөв -

2025.09.24 Зохиолыг бичсэн: Stan Dak

"Алтан цагаригийн там ) - Тууж

( 2 хэсэг )

Хүрээнээс холгүйхэн байрлах Бэсрэгхэн Жав хийдэд их бага найман лам ном хурж суух бөгөөд, тэднийг голлон хойморт суух Хамба ламтан ганцаар гүн бодолд автан суух аж. Нүдээ чанга гэгч анихад нь хөмсөгнийх нь завсар гүн атираа үүсэж, хацарны шар мах үе үе татганан хөдөлнө. Түүний урдхан суух ламтан хуучин судрын хуудсыг алгуурхан эргүүлж хүнгэнэсэн баргил хоолойгоор дуу мэдэн унших байлаа. Очир харшуулж дун үлээх дуун ээлжлэн бөмбөрийн сүржин чимээ гарахад Хамба ламтан огцом нүдээ нээж:

" Таагүй ч юм болох нь дээ,” гэж хүнд үл дуулдам хэлээд, бусад лам нарт хандан:

“За та бүхэн минь энэ удаадаа ингээд завсарлах хэрэгтэй боллоо. Танхимыг чөлөөлж, гадаалж болно.” гэж хэлмэгц шавь нар нь ном судар, хуур, хэнгэргээ тэвхлэн бослоо. “Төмөөр” гэж сунган дуудахад, 30 эргэм насны бор лам Хамбатаны өмнө очиж бөхийн ёслоод:

-Жаа, гэв.
-Наашаа суу, хүү минь, гэж өмнөх олбогруу заагаад, үргэлжлүүлэн ихэд зөөлөн өнгөөр:

- Чи саяхан бурхан болоочийн хойдхыг засах ажилд явсан байх аа.

- Тиймээ, Хамбатаан, бас танд дуулгах нэгэн зүйл... гэхэд үгийг нь таслаад:

- Одоо тэр бүрлээчийн бие цогцос тэнгэрт өргөл болж, газарт үндэс болохоос нэгэнт өнгөрчээ. Сүнс нь завсрын ертөнцөд гацаж бодол нь зуурдад тэнэж одож ээ.

- Хөөрхий эмгэний сүнсийг хэрхэн болгоохсон бол, багш минь. Би бээр гурав хоногийн өмнө, унасан газар, өссөн бууцанд нь эргэж ирсэн билээ. Үйлэн эмгэний шарил анх хөдөөлүүлэн орхисноос хойш яг л хэвээр, нар салхинд
илжрэн хэвтэж буйг хүүхдүүдээс нь дууллаа.

- За, хүү минь, энэ сайн зүйлс болохгүй нь мэдээж. Би маргааш ургахын улаан нартай хамт шүтээн овоонд Чойжин сахиусандаа хүч зална. Тэр зууртаа хөөрхий эмгэний хойдохыг Үнэгт хайрхны эзэн савдагт даатгая гэж санана. Магад, тэндээ хоёр гурван хоног саатаж мэднэ. Харин Төмөр хүү чамд сүсэгтэн олон болоод хийдийн гадна доторх ажлыг даатгаж үлдээе. Үнэгт хайрхны их савдаг үл тоовоос бидэнд их үйлийг хийх ажил гарч юун магад, түүнд зэхэж байхад гэмгүй.

Хамба ламбатан Үнэгт хайрханруу яваад даруй хоёр хоносон үед сүмийн үүдээр жар хэвийгээд дал дөхөж буй ч гэлээ эгээл дөч хүрч буй мэт залуу гоо сайхан харагдах, цэх нуруутай эмэгтэй орж ирэв. Шинэхэн үйтэн хуараар элбэгхэн исгэж хийсэн гоёмсог дээл, багахан өсгийтэй гадна хийцтэй болов уу? гэмээнэ улаан арьсан шаахай, хүзүүндээ олон давхар сувдан зүүлт, хуруундаа алт мөнгөн бөгж солбиж, бугуйндаа өргөн алтан бугуйвч зүүсэн нь түүнийг улам дэгжин харагдуулна.
Эгээ л хуучны язгууртан хатан лугаа биеэ бардам авч явах бөгөөд харцаараа бусдыг доогуур харах маягтай ч, инээмсэглэхдээ уян зөөлөн дөлгөөн төрх хуурамчаар цухалзуулна. Гартаа хоол цай бүхий богц барьсан түүнийг Төмөр хараад

- Ээж, та ирчхэв үү? хэмээн дэг хантгайгаа зассаар тосон очив.

- Хүү минь, унд уу? Юунд энэ арц хүжний эхүүн үнэр шингэсэн өмхий дуганд хорогдож суудаг юм бэ? Би чамд өчнөөн л хэлэх юм, миний үгийг юман чинээ тоохоо болилоо ! гэхчлэн ихэмсэг царайлан эргэн тойрноо дурамчхан тойруулж харав.

-Ээж, та одоо дахиад л дэмий юм ярих гэж. За хоёул миний өрөөнд оръё, гэсээр замчлан алхав.
Ширмэл эсгийн дэвсгэрээр угтаад, гуулин өнгөөр хүрээлж будсан модон ханатай өрөөнд орцгоов. Төмөрийн суух олбогын ард Очирваань тэргүүтэй хэдэн бурхдын хүрэл баримлыг залж, алтан шаргал жаазанд оршоосон бурхдын хөрөг ханаар дүүрэн байх ажээ. Өрөөг нүдээрээ нэгжиж дууссаны дараа Дулам:

-Танай Хамбатан эзгүй байгаа гэв үү?

-Тиймээ, ээж минь, Үнэгт хайрханд бясалгаад даруй хоёр хонолоо. Өнөөдөө багтаад ирэхвий гэж богц задлан ширээ засах Төмөрийг хариулахад:

- Аштай юу даа! Өнөөдөр хүү минь гэртээ очиж намайг нэг гийгүүлнэ вий ! гэж ундууцангаа хэлэв. Тэд хэсэг чимээгүй суусны эцэст Төмөр ам нээж:

- Ээж ээ, Хамбатан явахдаа томоохон үйлд зэх гэж захисан бил ээ! Бид ч тун завгүй л байх болов уу? даа
- Юун учир билээ? гэхэд зулайгаа илэнгээ
-Саяхан бурхан болооч Үйлэн... гэж итгэл муутайхан шивгэнэж эхэлмэгц Дулам дүрс хийн цухалдав:

-За хүү минь, би чамд өч төчнөөн хэлж, аминчланхан захиж гуйсандаа. Зөрүүд хүн зөмрөнө, зөрсөн адуу сөргөнө гэж үгтэй шүү, хүү минь. Тэр Үйлэн гэгч гуйлгачин үхсэн хойноо ч төвөг удах, угийн хараалч жатгач удамтай, хар хэлтэй хүмүүн билээ. Хориглосоор байтал ажил явдалд нь орооцолдож, өөртөө лай ланчиг удах юусан билээ гээд хүчээр ганц хоёр нулимс гаргаж, түүнийгээ ханцуйгаараа арчин суудал дээрээ эргэж Төмөрт нуруугаа харуулаад

- яадаг ч байсан тийшээ явна гэж саналтгүй шүү ! гэхэд
- Хийдийн ажлаас яаж хойш суух билээ! Ээж минь, би чинь зон олныхоо төлөө сахил хүртэж... Дулам үгийг нь таслаад :

- Эхийн санаа үрд, үрийн санаа ууланд гэж эндээ. Чамд юуны учир үглэх болов гэж бодохын оронд чи хар толгойгоо мэдэх гэж ихэд хичээх болж. Тэр Хамбатантай чинь уулзаж төрсөн ганц хүүгээ хар хүн болгож авахаа би нэг мэдье ээ! гээд өрөөнөөс гарч одов.

Хүрээний бяцхан хийдийн улаан хүрэн дээврийнх нь оройг даван нарны сүүмгэр туяа цаашлан байлаа. Хийдийн хашааны модон хаалга хяхтнан дуугарч, баганын сүүдэр уртассаар газар налжээ. Өдрийн шуугиан анир чимээгүйд умбаж, хийдийн хонхны зөөлөн жингэнээтэй зэрэгцэн тосгоны нохдын холын хуцалт тод сонсогдоно. Хийдийн дааман хаалга дэлгэгдэж, жуузанд суух Хамбатан эргэн хийддээ морилов. Төмөр угтан очиж, тохой түшээд дотогш хөтлөв. Бусад лам нар дагалдан орлоо. Хамбатан

-За, та бүгд миний хэлэхийг сайтар сонс. Саяхан Үнэгт хайрханд орхисон Үйлэн эмгэний бие цогцос үл устжээ.. Мөн сүнс нь завсрын ертөнцөд тэнэж одов ! Үүний учир бид бүгд яаравчлан хөөрхий эмгэнийг хойд төрлөө олоход нь замчлан гүүр болох учиртай. Үнэгт хайрхны савдаг надтай зүүдэнд минь учирав. Миний сэтгэхэд гал улаан сүүлтэй, танан цагаан чонын сүрэг үзэгдэнэ. Тэр үед нас бие гүйцсэн хар зүсмийн ямаанд талийгаачийн сүнсийг дуудан залж түүгээрээ тахил өргөсүгэй хэмээн мунхаг би сэтгэлээ. Намрын дунд сарын шинийн хорин таван буюу маргааш саргүй шөнө тохиох тул тэр шөнө үхэр цагт багтаан хөдөлье. Үүр цүүрээр, үнэгэн гүйдлийн цагаар эсрэг ертөнцийн үүд онгойдог жамтай. Тэр л тохиромжтой цаг буюу. Та бүхэн яаравчлах нь зүйтэй.

Хийдэд шавилан суух банди нараас авхуулаад шагж, гэлэн цөмөөр эл үйлд бэлтгэн хөлд автав. Удаан бодлогоширч суусан Хамбатан Төмөрийг дагуулан:

-Хоёулд нэг ярих зүйл байна, хэмээн гадаалав.
Би учирыг сайн ойлгохгүй байгаа ч миний төөрөгт тэрхүү төөрсөн сүнсийн эрэл танай хотонд буугаад байх юм. Үйлэн хөгшин болоод танай ээж бага залуудаа ихэд дотно байсан билээ. Харин тэдний дунд нэгэн нууц байх шиг. Үйлэн эмгэнээс авсан ямар нэгэн зүйл бий гэж бодно. Чи Ижийдээ нэг очно уу? гэхэд Төмөр ихэд гайхан:

- Ямар учираас төөрөг тэгж буусан байх вэ, багш минь?
- Хүрээд оч, хүү минь. Учиг нь тайлагдах биз.

Нар аль хэдийн жаргажээ. Хөл доодхоон харж үл чадам харанх*йд Төмөр гэрийн зүг мордов. Их борооны хар үүл хурсан тэнгэрт хаа нэг аянгын гэрэл гялс хийх боловч чимээ үл гарна.

Там тумхан алхсаар гэрийн үүдийг сөхөн орвол, Дулам гүн бодолд автсан чигээр хойморт байх гуутай зургийн дундах нэгэн залуухан эрийг гөлрөн суух ажээ.

- Тэнгэрийн байж байгааг харав уу ? Өнөө шөнө ч нэг сайн асгах нь ? гэсээр гэрийн баруунаар тойрч хойморт завилан суувал ээжээс нь хариу алга. Төмөр гайхан:

-Ижий би ирлээ ! гээд гарт нь хүрэхэд, Дулам ихэд цочин сандарч, ил гарсан бугуйвчаа дээлийн ханцуйгаар нуугаад:

- Өө, би бүр ухаанаа алдаж! Хэзээ ирээв? гэхэд:

- Таны бие зүгээр үү? гэж ихэд зовнин асуугаад, ээжийнхээ бугуйг атган судсыг нь барих гэтэл Дулам орилон босоод:

- Миний бугуйвч! Бүү хүр ! гэх нь тэр. Төмөр, Дулам хоёул бие биесрүү ширтэлцэж хэсэгхэн удаад.

-Ээжээ ! гэх Төмөрийн гайхширангуй асуултад Дулам сая нэг ханцуй нударгаа засан

-Зүгээрээ, би жаахан... гэснээ царайгаа хувьсхийн өөрчилж :

-Энэ эзэнгүй гэрт өглөөнөөс орой болтол чамайг хүлээж суусаар галзуурч гүйцлээ! гэж уцаартайхан өгүүлээд, зуухан дээр бүлээлж байсан данхтай цайнаас аягалан өгөв.
Төмөр дахиж дуугарсангүй хэсэг суув.

-Танай Хамбатан ирэв үү? гэж аядуухан асуусан ээжийнхээ хариуд:

Ирсээн. Бид маргааш Хайрханы зүг хөдлөнө гэв.Дулам огцомхон босож дээлээ өмсөнгөө:

-Би чамд эс хэллүү! Одоохон явцгаая, би тэр Хамбатантай чинь уулзаж... гэхийн зуурт Төмөр үгийг нь таслаад:

-Одоо болноо! Ээжээ, Намайг хийдэд шавилан суух болсоноос хойш та яг л араатан шиг болж хувирч байна. Ааш зан хийгээд элдэв тансаглал чинь хэрээс хэтэрч ирлээ. Та намайг хар хүн болгож яах гэсэн юм. Надаас юу нуугаад байгаа юм? гэж Төмөр уурлахад, ээж нь дээлээ бүслэхээн зогсоож, гэдрэг суугаад хүүрүүгээ ихэд удаан харсанаа.

- Чиний л төлөө үр минь ! Хараал жатгач хүний хойдхын ажил хэцүү шүү дээ.

- Та өмнө нь бас намайг хийдээс гаргах гэж оролдож байсан биздээ !

- Надад Лам, Бөө гэх зүйлс бол мунхаглал төдийхөн зүйл гэж бодсон хэрэг л дээ гээд чимээгүйхэн уйлсаар. Төмөр жаахан тайвшраад

- Тэр Үйлэн гэх эмгэний сүнс амиралаагүй, бие мах бодь нь ч тэр. . . гэснээ азнаж Бага залуудаа та хоёр найзалж нөхөрлөсөн атал яагаад та ийм дургүй байна вэ ?

- Тэр аавыг чинь алсан чөтгөр шүү дээ ! гэв Төмөр чихэндээ итгэсэнгүй бас хариу ч хэлсэнгүй цочирдов. Дулам :

- Тэр жил Үйлэнгийн аав насан эцэслээд. Арван зургаахан настай охин Үнэгт хайрхны ойн шугуйд өнчирч үлдсэн юм. Аав минь гөрөөчин хүн байсан тул уул хадаар хонон өнжин явах нь их. Хайрханруу гарч хоёр хоноод тэр оройноо Үйлэнг осгосон байдалтай олж гэртээ авчраад тордсон билээ. Аав бид хоёрын ачаар төд удалгүй бие нь сайжирч манайд үлдэв. Бид ч сайхан нөхөрлөсөн юм. Тэр нэг цасан шуургатай шөнө хоттой хонь хамар самсаагаа тургиж, боохойноос х*йлран үргээд ихэд сандаргав. Бид ч чадах ядахаараа хонио бөөгнүүлэн хотлуулсан боловч Үйлэн шуурганд уруудсан байлаа. Тэр даруй аав минь эрэл үүсгэсэн боловч тэд олоогүй юм. Харин маргааш нь үд дунд Үйлэнг зэргэлдээх хошууны Готов гэх адуучин залуу хээрээс олж манайд хүргэв. Хожим тэр хүн чиний эцэг болно гэж хэн санах билээ. Гээд гуутай зураглуу харахад Төмөр дагалдан харав.

- Ээжээ Үйлэн ааваасаа хараал жатга хийх шидийг өвлөн авсан гэж үү ?

- Тиймээ. Тэр халуурч ухаан санаа нь балартан хэвтэж байхдаа

Хүрлэгэр Чойдон чиний толгой
Хөсөр олсонд гогодон тасраг
Хөрст газар чамайг түлхэж,
Хүйтэн чулуу цээжинд чинь дараг!
Өндөр тэнгэр гэрчлэг,
Өргөн газар мэдтүгэй,
Өш хонзонгоо автугай,
Өнчин сүнс минь ханатугай!
Цусанд будагдсан гар чинь харлан шатаж,
Цээжинд чинь амьсгал чинь боогдтугай!
Чиний үр сад тасарч,
Чиний нэр газар дээрээс арилтугай!

гэж аавыг маань айхтар харааж байсан нь одоо ч тод сонсогдож байна.

- Яасан айхтар хэрэг вэ ? Тэгээд яасан

- Аав минь тэр дороо ухаан солио болсон билээ. Үйлэнг хожим дуулахнээ Готов нутагтаа аваачиж эмнэж тордоод, хэдэн жилийн дараа Амин голд буцаан авчирч саах таван ямаа, хариулах арван хоньтой өргөө цагаан гэр барьж өрх гэр болгон үлдээсэн юм.

- Миний аав уу ? гэж ихэд гайхан асуухад

- Тиймээ хүү минь. Аав чинь хүнд тусархуу, өрөвч зөөлөн нэгэн байсансан. Би ч урьдын явдлыг умартаж, өнчин өрөөсөн Үйлэнг ихэд өрөвдөн Эцэгтэй чинь хамжин ил далдуур ихэд тус хүргэж байлаа. Тэр завсраа бид ихэд дотносож дараа жилийнхээ намрын дунд сарын билигт сайн өдөр аавтай чинь айл болон суух тэр нэгэн ерөөлт өдөр тохиов.
Бид ааваас эмээгээд Үйлэнд хэл дуулгаагүй байсан юм. Гэтэл биднийг өөрөөс нь нууцаар хуримлав гэж урьдын тусыг умартан аавд чинь айхтар хараал хийснээр төд удалгүй бие барсан билээ. Тэр цагаас хойш би тэр хүний тусыг умартсан хараалч эмгэнтэй ахиж уулзаагүй юм.

гэж хэлээд алчуураа хоёр гардан барьж нүүрээ халхлан уйлж эхлэв. Төмөр ханцуйн дотроо гар зангидан, цээжнийх нь гүнд гуниг харуусал хурж, чулуу мэт хатууран хөндүүрлээд ховорхон гарах эр нулимсаа унагав. Алтан саатай бор гуундах эцгийнх нь зураг тэдэнтэй хамт гашуудах мэт лааны бүдэг гэрэлд хөдөлгөөнгүй дүнсийнэ. Урьд шөнийн бараан үүл үл арилжээ. Зөөлөн шивших салхины зэврүүн жавар дөрөө болон эмээлийн бүүргэнэд зүсэгдэн исгэрч цаанаа л нэг уйтгар нэмнэ. Гол зурсан гашуун үнэнийг мэдсэн Төмөр толгой өөд өндийлгүй хөгшин бор мориныхоо аясаар хийдийн зүг яаралгүйхэн алхуулна. Хамбатан болоод хийдийн лам нар хөл ихтэй өнжив.

- За цөм бэлэн болмогц эртхэн газар дөхье ! Очих газар чамгүй хол билээ. Төмөр ирэв үү ?

гэхэд нэгэн залуу лам:

- Хараахан ирж амжаагүй л байна гэв.

Үйлэнгийн хийсэн нүгэлт үйлдэлийг дахин дахин бодовч хийдрүү очих хүсэл нь унтарч явсан Төмөр:

- Аав болон өндөр эцгийг минь харааж тэр нь биелэлээ олов. Тийм хүн яаж хан хорвоогийн нарыг харж саруул дэлхийн саранд ивээгддэг байна. Хожим нь үйлээ эдэлж хээр өмхийрч хэвтэх нь арга үгүй юм.
Гэвч одоо хэрэг үйл шувтарсан тул, хүүр болон сүнсийг нь амирлуулж, дараа төрөлдөө хүний дээд болохыг нь ерөөж хойдохыг нь засах нь зөв буй за.

хэмээн сэтгэж дөрөө хавиран хөгшин бордоо хурд нэмэв. Төмөрийг хийдэд ирмэгц залуу ламтан

- Таныг Хамбатан асууж байна билээ ! Та түргэхэн очно уу ? гэв
- Багшээ ! Би яваад ирлээ гэхэд нь

- За бүгдээрээ эртхэн хөдөлье ! зам зуурт ярилцах зав бишгүй дээ л гарна. Явцгаая

Үнэгт хайрхны хадат орой аадрын бараан үүлсрүү цоолон орсон нь харанх*йд бүдэг бадагхан сүүмийж үзэгдэнэ. Энгэр бэлээр нь өтгөн манан лав гэгч суунаглажээ. Аянга нүргэлэн дуугарах нь улам ойртож, ширүүн бороо орох нь нэгэнт хормын асуудал болов. Хос цоохор мориор хөтлүүлсэн жууз болон хийдийн бараа бологч нарын их цуваа Амин голын эх өөд өгсөж айсуй. Хамбатын суух жуузаны дэргэд бор морь гүйцэж ирээд

- Багш ээ ? одоо хол уу ? гэх Төмөрийн дуунаар шар торгон хөшигний цаанаас

- Энэ бараан үүл түр тогтож хайрлаад хайрхны намаг ялбайхаас өмнө цааш гарчихвал оччихлоо гэсэн үг ! гэв. Төмөр хариу хэлэлгүй Үнэгт хайрхны сүр барааг бахдан ажиж явлаа. Хамбатан Хамбатан-

- Төмөөр ! Ижий нь чамд үг дайв уу ? гэхэд сонссон бүхнээ үг гээлгүй өчив. Хамбатан хариу хэлэлгүй тэрүүхэндээ

- Чойжин сахиус минь өршөө гэх нь л үл ялиг дуулдав. Төмөр :

- Харин таны төлөгт буусан шиг эрлийн зүйлс дурдсангүй ээ ! гэв. Хамбатан мөн л хариу алга. Цуваа цааш ширүүхэн довтолгосоор Үнэгт хайрхны энгэр өгсөөд, хүн тавьдгийн ониор давлаа. Лам нар тойрч суугаад Хамбатан ахлан ном хурж эхлэв. Хэзээ мөдгүй болсон тэнгэр ганц нэгхэн дусалж эхэлсээр хоромхон хугацаанд ямар ч хаалтгүйгээр асгаж эхлэв. Гэвч ном хурж буй лам нар ямар ч ажиггүй суух аж. Дэргэдэх хүний уншлага ч үл дуулдана. Цагаан гэгээ нэгэнтээ тасарчээ. Бараан үүл ихээр хурж харанх*йд хүч нэмэх мэт. Тасралтгүй цахих аянгын гэрэл л тэд бүгдэд хань болно.

Төмөрийн гэр өөд хурд мэдэн давхих Довчингын хээр морины туурай газар дэлхийг ээлжлэн бөмбөрдөнө. Хазаар даран тэмүүлэх мориндоо ташуур нэмсээр Довчин тэдний гадаа буув. Чих дөжиртөл нүргэлэх аянгын чимээтэй зэрэгцэн гэрийн хаалга салхинд савах мэт сэв хийтэл онгойход нь зул бөхөж, Дулам эргэн харахад тохой хэрийн балиус атгасан эр үүд хааж зогсжээ.

- Ээ бурхан минь ! гэх Дуламын зүрх өрцөндөө багтаж ядан аврал хайх мэт тийчэгнэж эхлэв. Довчин хоромхон ч эргэлзсэнгүй ганц цавчилтаар түүний толгойг хөсөр унагав.
Хараалт нүднийхээ хаалтыг авч шидэхэд нүргэлэн цахих аянгын чимээ, газар шивших бороон дусал огт байгаагүй юм шиг алга болоод, анир чимээгүй ноёрхов.
Толгой нь тасарсан хүүрнийхээ дэргэд юу болсныг гайхан суух Дуламын сүнс дуниартан зурайж үзэгдэхэд Довчин том дуугаар

Үй зайгүй үерхэж явсан өнчин охин
Үйлийн үрийг чинь эдлүүлэхээр дуудав
Үйлийг гүйцэтгэж, үнэт зүйлээ авахаар
Үйлэн эмгэний зараалаар ирэв би !!!

гэж гарнаас нь гуд татахад тэд үхэгсдийн ертөнцөд хөл тавьлаа. Анир чимээгүйг эвдэн Үйлэн эмгэний инээх дуун хадаж эхэлмэгц Довчин сандран бүдэчсээр зугтахыг оролдон эргээд харвал Үйлэн түүний өөдөөс харж байх нь тэр. Шүдгүй хоосон амаа том гэгч ангайгаад, өт хорхой үсчүүлэн удаан гэгч нь хашхираад Довчинг сөгдөн суухад нь хашхираанаа адын инээд болгон үргэлжлүүлэв.

- Заяагүй муу шарил тоногч, ингээд завсрын ертөнцийн хоточ нохой болох чинь эндээ !!! ТОНИЛ !!!

гэх үед Довчин салганан чичирсээр нүднийхээ хаалтыг хиймэгц утаа адил замхарч Үйлэн эмгэн Дуламын хамт хоёулхнаа манан дунд үлдэв. Дулам тасарсан хохимойгоо элгэндээ тэвэрч:

- Намайг өршөө ! Үйлэн минь хийсэн бүхэнд минь өршөө !

- Энэ олон жилийн дараа чиний амнаас энэ үг унах байсан гэж үү ? би амьд ах*йдаа сонссон бол чиний бөндгөр мөрөн дээрээ байх л байсан байх.

- Ээ бурхан минь ! Үйлэн минь !! гэхэд ихэд хорсолтойгоор

- чи бузар амаараа бурхныг бүү дуудагтун !

- Үйлэн минь намайг эндээс явуулаач ! гуйя гэх Дуламын үгийг сонсмогцоо

- Яасан танил үгс вэ ? хэдийн тавь гаруы жил өнгөрсөн ч одоог хүртэл чихэнд минь сонсогдож нүдэнд харагдав! гэхэд Дулам санаж ядан

- Юу ? Юу билээ ? гэхэд нь Үйлэн түүнд хоёр биес нь л мэдэх хуучин цагын нэхэн түүхийг нэхэн дурсав.

2 хэсэг төгсөв