Erich

زنجیرهای تقدس؛ هنگامی که جزمیت بر ویرانه‌های خرد فرمان می‌راند!

مذهب، در قرائتی انتقادی، می‌تواند به‌مثابه افیونی متافیزیکی بر ساحت خرد و شعور آدمی سایه افکند؛ افیونی که گاه قوهٔ تمییز، استقلال اندیشه و جسارتِ پرسشگری را در زنجیر جزمیت می‌کشد و انسان را از اقلیمِ استدلال و تعقل، به وادیِ تسلیم و تقلید رهنمون می‌سازد.
در پهنهٔ تاریخ، کم نبوده‌اند انسان‌های فرهیخته و صاحب‌خردی که در چنبرهٔ دستگاه‌های اعتقادی صُلب و جزمی گرفتار آمده‌اند؛ نظام‌هایی که با ترسیم مرزهای قدسی میان «مؤمن» و «دیگری»، تفاوت‌های اعتقادی را از عرصهٔ باور شخصی فراتر برده و به گسل‌هایی ژرف در پیکرهٔ اجتماع بدل ساخته‌اند. بدین‌سان، آنچه می‌توانست امری درونی و شخصی باشد، در برخی ادوار تاریخی به سازوکاری برای تفکیک، طرد و تقابل انسان‌ها مبدل شده است.
خطر، آنگاه مضاعف می‌شود که مذهب با اقتدار سیاسی و هیمنهٔ اجتماعی درهم‌تنیده گردد؛ زیرا در چنین وضعیتی، امر مقدس می‌تواند به سپری در برابر نقادی و قدرت بدل شود و مخالفِ عقیده، نه همچون انسانی صاحب حقِ اندیشه، بلکه همچون مرتدی سزاوارِ حذف تلقی گردد. در چنین ساختاری، خشونت نیز ممکن است جامهٔ تقدس بر تن کند و جنایت، به پشتوانهٔ تأویل‌های ایدئولوژیک، صورتی مشروع و حتی فضیلت‌مند به خود بگیرد.
از منظر این نگرش، یکی از هولناک‌ترین پیامدهای جزمیت مذهبی، استحالهٔ «اندیشیدن» به «پذیرفتن» است؛ جایی که انسان به جای آنکه حقیقت را در بوتهٔ نقد و آزمون خرد بسنجد، گزاره‌های موروثی و ازپیش‌تعیین‌شده را حقیقتی محتوم و تغییرناپذیر می‌انگارد. در چنین جامعه‌ای، پرسشگری می‌تواند به‌تدریج جای خود را به تقلید، و خردورزی جای خود را به اطاعت دهد؛ و انسان، بی‌آنکه خود دریابد، از موجودی جست‌وجوگر به موجودی فرمان‌پذیر استحاله یابد.
از این منظر، نقد مذهب را نباید الزاماً نفی معنویت، اخلاق یا جست‌وجوی معنا در هستی تلقی کرد؛ بلکه موضوع نقد، آن لحظه‌ای است که ایمان به جزمیت بدل می‌شود، یقین بر جای پرسش می‌نشیند، و اقتدار خود را در جامهٔ حقیقت ملبس می‌سازد.
انسان آزاد، انسانی است که حتی در برابر مقدس‌ترین باورهای خویش، از حقِ پرسیدن، تردید کردن و بازاندیشیدن صرف‌نظر نمی‌کند؛ زیرا حقیقت، اگر حقیقت باشد، از محکِ پرسش و نقد هراسی ندارد. آنجا که پرسش جرم تلقی شود و تردید گناه، دیگر با قلمرو آزاد اندیشه مواجه نیستیم؛ بلکه با قلمرو سلطه‌ای روبه‌رو هستیم که می‌کوشد به جای تسخیر جسم انسان، بر ذهن او استیلا یابد.

تحلیل و واکاوی علل افت چشمگیر مشارکت دانش‌آموزان جاغوری در آزمون کانکور
پدیدهٔ کاهش کم‌سابقه و افت چشمگیر متقاضیان آزمون کانکور در منطقهٔ جاغوری، یکی از دغدغه‌های جدی فرهنگی و آموزشی است که نیازمند واکاوی عمیق جامعه‌شناختی و اقتصادی می‌باشد. این مسئله را می‌توان معلول مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، فرهنگی، اقتصادی و روان‌شناختی دانست که به شرح ذیل قابل تبیین است:
انحراف منابع مالی از سرمایه‌گذاری انسانی به امور تشریفاتی: بخشی از توان اقتصادی خانواده‌ها به جای تمرکز بر بنیهٔ آموزشی، تأمین هزینه‌های تحصیلی فرزندان و فراهم‌سازی بسترهای پژوهشی، ناخواسته صرف هزینه‌های سنگینِ سنتی، آیین‌های پرهزینه و رقابت‌های مالی فرسایشی می‌شود که توجیه اقتصادی و عقلایی ندارد.

چالش‌های نظام تصمیم‌گیری درون‌خانوادگی: در برخی موارد، مدیریت اقتصاد خانواده و تصمیم‌گیری‌های کلان پیرامون آیندهٔ تحصیلی فرزندان در انحصار افراد کم‌سواد یا سنتی قرار دارد. این امر موجب می‌شود ارزش‌گذاری دانش و تخصص در مقایسه با الگوهای سنتی یا مذهبیِ افراطی رنگ ببازد و انگیزهٔ تحصیلِ عالی در میان نسل جوان تضعیف شود.

افول جایگاه نخبگان علمی در برابر ساختارهای سنتی: کم‌رنگ شدن نقش نخبگان، دانشگاهیان و صاحب‌نظران در مدیریت نهادهای مدنی و محلی و غلبهٔ تفکرات ستیزه‌جو یا افراطی، فضای فکری جامعه را به سمتی سوق می‌دهد که کمتر پذیرای نوآوری، عقلانیت مدرن و پیشرفت علمی است.

فقدان چشم‌انداز شغلی و بی‌انگیزگی عمومی: بحران بیکاری فزاینده، رکود اقتصادی و ناامیدی نسبت به آیندهٔ شغلی فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، انگیزهٔ جوانان را برای ادامهٔ تحصیل به شدت کاهش داده و این باورِ ناکارآمد را تقویت کرده است که تلاش علمی بازدهی متناسبی در پی ندارد.

با آمدن طالبان، بسیاری چیزها در این سرزمین دگرگون شد؛ نه تنها ساختار قدرت و زندگی اجتماعی، بلکه جایگاه بسیاری از آدم‌ها نیز زیر و رو گردید. کسانی که روزگاری به پشتوانهٔ پول، مقام، قوم، رابطه و قدرت، خود را چنان بلند می‌دیدند که گویی دست روزگار نیز به آنان نمی‌رسد، ناگهان از بلندی غرور به زمین واقعیت فرود آمدند.

در میان هزاره‌ها نیز کسانی بودند که به سبب ثروت، وظیفهٔ دولتی، تحصیلات یا موقعیت اجتماعی، خود را از دیگران جدا می‌پنداشتند و گاه چنان با مردم رفتار می‌کردند که گویا انسان بودن امتیازی است که تنها آنان از آن برخوردارند. اما با تغییر اوضاع، بسیاری از این جایگاه‌ها فرو ریخت. شماری از کسانی که روزگاری صاحب دفتر و چوکی و اعتبار بودند، امروز در ایران یا اروپا برای گذران زندگی به کارهای ساده، از جمله کراچی‌وانی و کارگری، رو آورده‌اند.

روزگار، استاد بی‌رحم اما صادقی است؛ به هیچ‌کس تضمین نمی‌دهد که مقامش همیشگی، ثروتش پایدار و جایگاهش تغییرناپذیر باشد. طالبان برای بسیاری، فارغ از داوری دربارهٔ خودِ آنان و شیوهٔ حکومت‌شان، این واقعیت تلخ را آشکار کردند که قدرت و ثروت می‌تواند در یک چشم برهم‌زدن جای خود را به غربت، مهاجرت و زندگی دشوار بدهد.

شاید یکی از پیامدهای ناخواستهٔ این دگرگونی، شکستن بخشی از فاصله‌های اجتماعی نیز بوده باشد؛ فاصله‌ای که میان تحصیل‌کرده و کم‌سواد، صاحب‌منصب و کارگر، ثروتمند و فقیر، و صاحب قدرت و آدم عادی کشیده شده بود. کسانی که زمانی یکدیگر را در یک سطح نمی‌دیدند، اکنون در مهاجرت، غربت و دشواری‌های زندگی، بیشتر از گذشته با یکدیگر هم‌سرنوشت شده‌اند.

این قصه، بیش از آن‌که قصهٔ سقوط یک فرد یا گروه باشد، قصهٔ ناپایداری دنیاست. مقام می‌رود، ثروت کم می‌شود، مهاجرت انسان را از خانه و جایگاهش جدا می‌کند و روزگار، آدمی را گاهی از بلندای غرور به جایی می‌رساند که ناچار می‌شود معنای واقعی انسان بودن و ارزش انسان‌ها را دوباره بیاموزد.

آخر، روزگار به یک تاب نیست؛
امروز اگر کسی بر بلندای قدرت ایستاده است، نباید فراموش کند که فردا ممکن است همان جاده‌ای را طی کند که امروز دیگران در آن قدم می‌زنند.

یک رؤیا تا واقعیت

گاهی چشم‌هایم را می‌بندم و خودم را در یکی از دانشگاه‌های واشنگتون دی سی می‌بینم؛ در راهروهایی که بوی کتاب و جوانی می‌دهند، میان جمعی از دانشجویان که هرکدام رؤیایی در سر دارند و آینده‌ای را در دوردست جست‌وجو می‌کنند. خودم را پشت یک میز دانشگاه تصور می‌کنم؛ کتابی روبه‌رویم، قلمی در دستم و پنجره‌ای که از آن، آفتاب آرام‌آرام روی صفحه‌های کتاب می‌ریزد.

اما گاهی این رؤیا آن‌قدر به واقعیت نزدیک می‌شود که مرز میان «آنچه هست» و «آنچه آرزو دارم باشد» محو می‌شود. هوش مصنوعی گاهی همین کار را با آدم می‌کند؛ تصویری از زندگی‌ای می‌سازد که شاید هنوز سهم ما از آن نباشد، اما آن‌قدر واقعی به نظر می‌رسد که برای چند لحظه باور می‌کنیم واقعاً در همان‌جا ایستاده‌ایم.

و بعد، ناگهان چشم باز می‌کنم.

واقعیت اما همیشه به زیبایی رؤیا نیست.

در جایی زندگی می‌کنی که گاهی حتی ادامه‌دادن درس، نه به اراده و استعداد، بلکه به پول وابسته است. جایی که ممکن است دلت بخواهد وارد یک رستورانت شوی، چند دقیقه‌ای بنشینی، چیزی سفارش بدهی و مثل دیگران از زندگی لذت ببری؛ اما قبل از بازکردن در، دستت ناخودآگاه به جیب می‌رود و تو پیش از آن‌که وارد شوی، قیمت زندگی را با موجودی جیبت مقایسه می‌کنی.

گاهی حتی جایی برای رفتن نداری.

نه دوستی که بی‌قیدوشرط در را به رویت باز کند، نه آشنایی که بتوانی بی‌دغدغه کنارش بنشینی و نه خانه‌ای که بتوانی در آن، خستگی روز را زمین بگذاری.

تلخ‌تر از همه این است که در چنین روزهایی، آدم‌ها گاهی نه خودِ تو، بلکه اندازهٔ جیبت را می‌بینند.

حساب بانکی‌ات، پیش از نامت معرفی‌نامه‌ات می‌شود؛ موجودی حسابت، پیش از شخصیتت درباره‌ات قضاوت می‌کند. بعضی‌ها تو را نه به اندازهٔ رؤیاهایت، نه به اندازهٔ دانش و انسانیتت، بلکه به اندازهٔ عددی که روی صفحهٔ اکانتت می‌بینند، ارزش‌گذاری می‌کنند

شاید رؤیا تنها چیزی باشد که هنوز کسی نتوانسته قیمتش را تعیین کند.

امروز شاید پشت میز یک دانشگاه ننشسته باشم، شاید در آن رستوران مورد علاقه‌ام غذا نخورده باشم و شاید حساب بانکی‌ام آن عددی نباشد که دیگران را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما هنوز می‌توانم خودم را در آینده‌ای ببینم که برای رسیدن به آن، همین روزهای سخت را پشت سر گذاشته‌ام.

شاید فاصلهٔ میان رؤیا و واقعیت، به اندازهٔ یک بلیت، یک فرصت، یک بورسیه، یک شانس یا حتی یک تصمیم باشد.

و شاید روزی، وقتی واقعاً در یکی از آن دانشگاه‌ها قدم می‌زنم، به گذشته نگاه کنم و بفهمم که تمام این شب‌های سخت، فقط فصل‌هایی از داستانی بوده‌اند که هنوز پایانش نوشته نشده بود.

یک رؤیا تا واقعیت؛
فاصله‌ای پر از رنج، امید و ادامه‌دادن.

When love is accompanied by attachment and fear, it can imprison a person.

به برگِ تشنه‌ات شبنم بیایه
به باغِ خسته‌ات خرّم بیایه
دوباره کابلم! از شانهٔ کوه
نسیمِ صبحِ پُر‌ماتم بیایه